vấn đề chủ yếu được đặt ra trong tác phẩm, toát lên từ nội dung và theo một hướng tư tưởng nhất định. CĐ gắn bó với đề tài, nói lên cách tiếp cận, khai thác và khám phá vấn đề trong phạm vi cuộc sống của đề tài đó. Vd. trong "Tắt đèn" của Ngô Tất Tố, đề tài là nông thôn Việt Nam dưới ách của bọn phong kiến quan lại; CĐ là sự tố cáo chế độ sưu thuế và sự áp bức bóc lột tàn bạo của bọn quan lại, chức dịch. CĐ của một tác phẩm là sợi dây nối liền các phần của tác phẩm thành một chỉnh thể. Trong những tác phẩm lớn phản ánh nhiều sự kiện qua nhiều tuyến nhân vật, có CĐ tổng quát và các CĐ cụ thể của từng phần. Tính tư tưởng của nhân vật biểu hiện ở CĐ và quán xuyến trong tác phẩm từ đầu đến cuối.